ویتامین D

ویتامین‌ها موادی هستند كه برای انجام اعمال حیاتی بدن لازمند، خودشان انرژی (كالری) ایجاد نمی‌كنند امّا در تنظیم سوخت و ساز دخالت دارند. ویتامین‌ها عموماً در مقادیر بسیار اندک مورد نیازند و غالباً با داشتن یك رژیم غذایی متعادل، متنوع و متناسب به مقدار كافی به بدن می‌رسند اما ظاهراً در این میان، یک استثنا وجود دارد و آن، ویتامین D است.
ویتامین D افزون بر منابع غذایی، منبع مهم دیگری نیز دارد و آن، نور آفتاب است. بر اثر مواجهه مستقیم با آفتاب، یكی از مشتقات كلسترول در پوست به این ویتامین تبدیل می‌شود (پس معلوم می‌شود كلسترول، دشمن بشر نیست، در واقع حیات بشر بدون كلسترول میسّر نخواهد بود!) امّا این تركیب، فعال نیست و باید در دو مرحله در كبد و كلیه به ویتامین D فعال تبدیل شود. این بدان معناست كه برای بهره‌مندی از ویتامین D طبیعی، سلامت كبد و كلیه ضرورت دارد. هم از این روست كه در برخی از بیماری‌های كبدی و كلیوی تجویز مكمل شكل فعال ویتامین D ضرورت دارد. جالب اینجاست كه علی رغم وجود منبع لایزال آفتاب برای تولید ویتامین D در بدن، كمبود این ویتامین حتی در مناطق آفتابی نظیر خوزستان بسیار شایع است! چرا؟
 

علل شیوع كمبود ویتامین D

ظاهراً بشر اولیه عمدتاً در نواحی حاره و استوایی زندگی می‌كرده است، طبعاً برهنه بوده و تیره پوست. گفته شده است كه تیره‌گی رنگ پوست نوعی ساز و كار حفاظتی در برابر اثرهای زیان بار پرتو فرابنفش نور آفتاب بوده است. كوچ بشر به دیگر نواحی و به سمت دو قطب كره زمین با رنگ پریده‌گی پوست او همراه بود امّا این تنها تغییر نبود. انسان از برهنه‌گی و نیمه برهنه‌گی به پوشیده‌گی رو آورد و سپس در طی تحولاتی كه برای تاریخ تكامل بشر به چشم بر هم زدنی می‌ماند، شهرنشینی گسترش یافت. در نتیجه:
١) مناسبات اجتماعی موجب شد كه بشر بیشتر أوقات خود را در فضاهای سربسته بگذراند.
٢) فرزند ناخلف گسترش شهرهای بزرگ و تراكم جمعیت، یعنی آلودگی هوا متولد شد، عاملی كه مانع از مواجهه مستقیم با آفتاب می‌شود.
٣) هر چه فاصله محل اسكان بشر از استوا بیشتر شد، طبعاً زاویه تابش آفتاب هم مایل‌تر شد. به بیان ساده‌تر، آفتاب كم جان‌تر شد!
٤) با پیشرفت علم پزشكی معلوم شد كه پرتو فرابنفش آفتاب (با آن كه برای ساخت ویتامین D در پوست لازم است) یكی از عوامل ایجادی سرطان پوست و بسیاری از دیگر امراض پوستی نیز هست. در نتیجه مردم از مواجهه مستقیم با آفتاب پرهیز كردند و می‌كنند. استفاده از كرم های ضدآفتاب رواج یافت. ... و بدین ترتیب بشر از منبع لایزال ویتامین د محروم شد. مشكل اینجاست كه منابع غذایی ویتامین د نیز بی نهایت محدودند، فقط ماهی های چرب و روغن جگر ماهی! البته زرده تخم مرغ و قارچ های چتری هم اندكی ویتامین د دارند ولی اولن مقدار آن در قیاس با نیاز بدن بسیار اندك است و در ثانی مگر ما در روز چقدر از این منابع غذایی را در سفره خانواده خود داریم؟ پرسش مهم: ظاهرن همه دارند با وجود كمبود ویتامین د خوش و خرم زنده گی می كنند، اصلن كمبود ویتامین د چه مشكلاتی را ایجاد می كند؟
 

عواقب كمبود

تاریخچه كشف ویتامین D با مشكلات ناشی از كمبود شدید آن، یعنی نرمی استخوان، مشخص می‌شود. این بیماری كه در كودكان ریكتز نامیده می‌شود عوارض متعددی دارد و تنها به درگیری استخوان‌ها محدود نمی‌شود ولی مشخصاً تغییر شكل و ناهنجاری استخوان‌ها در این بیماری بیشتر به چشم می‌آید. خوشبختانه امروزه با برنامه‌های مكمل یاری كودكان از دوران شیرخواره‌گی شیوع ریكتز (دست كم نوع شدید آن) بسیار كاهش یافته است با این حال ناهنجاری شكل استخوان‌های پا مانند پای پرانتزی یا پای ضربدری (مثل ٨) در نوجوانان و بزرگسالان به هیچ روی كمیاب نیست و حاكی از كمبود ویتامین D در زمانی طی رشد استخوانی است.
عوارض كمبود ویتامین D امّا محدود به استخوان‌ها نیست. اگر بگوییم عوارض كمبود این ویتامین از نوك سر تا به پا را گرفتار می‌كند، سخن به گزافه نگفته‌ایم. مطالعات متعددی نشان داده‌اند كه كمبود ویتامین D یكی از عوامل زمینه ساز افسردگی و اضطراب، بیماری‌های قلبی-عروقی، دیابت، بیماری‌های خود-ایمنی (یعنی بیماری‌های ناشی از واكنش دستگاه ایمنی بدن علیه خودش) مانند روماتیسم مفصلی، تصلب منتشر اعصاب (ام اس) و دیابت وابسته به انسولین و نیز بسیاری از بدخیمی‌ها نظیر سرطان‌های كولون، پستان و پروستات است. یكی از دلایل شیوع فزاینده این بیماری‌ها در جامعه شاید شیوع بالای كمبود ویتامین D باشد!
یك پرسش مهم این است كه با توجه به اهمیت ویتامین D در سلامت عمومی بدن و معضلات موجود در تامین آن از منابع طبیعی (آفتاب و منابع غذایی)، چگونه باید این ویتامین را در حد كفایت برای بدن تامین كرد؟
 

راه‌های تامین آن برای بدن

گفتیم مهم ترین منبع طبیعی ویتامین د، مواجهه مستقیم پوست با نور آفتاب است. وقتی می گوییم "مستقیم" منظور این است كه تابش نور آفتاب از پشت شیشه پنجره یا از پس لایه ای از كرم ضد آفتاب، توان تولید ویتامین د در پوست را ندارد. حتی آلودگی هوا مانعی در خور توجه است. صرف نظر از مسائل فرهنگی و نوع پوشش، شرایط تابش آفتاب مانند زاویه تابش و زمان تابش هم مهم است. زاویه عمود در بازه زمانی ١٠ صبح تا ٢ بعد از ظهر بیشترین كفایت را دارد. طول مدت مواجهه باید به اندازه‌ای باشد كه مختصر سرخی در پوست پدید آید. اما همان گونه كه در پست‌های پیشین نیز گفته شد، نور آفتاب در همان طول موجی كه ویتامین د می‌سازد، عامل مولد سرطان پوست نیز هست و هم از این روست كه استفاده از كرم ضد آفتاب به ویژه به افرادی كه پوست روشن و حساسی دارند، توصیه می‌شود. با توجه به جمیع مطالب پیش گفته به نظر نمی‌رسد دست كم بیشتر افراد بتوانند به آفتاب برای تامین این ویتامین دل خوش كنند. پس چه باید كرد؟
برای رفع این مشكل در سطح جامعه دو راه وجود دارد: غنی‌سازی مواد غذایی و مصرف مكمل (یا اصطلاحاً مكمل یاری).

غنی‌سازی مواد غذایی

مصرف مواد غذایی غنی شده بی‌تردید می‌تواند به بهبود وضعیت ویتامین د بدن کمک كند. من و همكارانم در انستیتو تحقیقات تغذیه‌ای و صنایع غذایی كشور بیش از یك دهه است كه برای اجرایی شدن غنی سازی اجباری در كشور تلاش می‌كنیم. امّا تا زمان محقق شدن این مهم (كه انشاالله چندان هم دور نخواهد بود) می‌توان و بهتر است از مواد غذایی كه به طور اختیاری غنی می‌شوند (مانند شیر و روغن غنی شده) استفاده كرد.
 

مكمل‌ها

با نگاهی به مطالب پیش گفته، ظاهراً مكمل‌ها با همه محدودیت‌هایی كه دارند، فعلاً بهترین و شاید تنها راه تامین ویتامین د برای بدن باشند. اشكال دارویی ویتامین د به دو شكل تزریقی و خوراكی (قطره، شربت و قرص) موجودند. شكل تزریقی (آمپول) كه در مقدار (دوز) بالا وجود دارد عمدتاً برای مقاصد درمانی در كمبودهای شدید ویتامین د گاه همراه با علائم بالینی كاربرد دارد. بسیاری از افراد را دیده‌ام و می‌بینم كه نتایج آزمایش خون آنها حاكی از كمبود ویتامین د (گاه حتی نه چندان شدید!) بوده و به تجویز پزشک دو سه تزریق ویتامین د را دریافت داشته‌اند و بعد به تصور این كه خوب شده‌اند دیگر مكمل دریافت نكرده‌اند. باید توجه داشت كه تا زمانی كه علل كمبود ویتامین د پا برجا باشند (كه ظاهراً حالا حالاها پا برجا خواهند بود!) از هر زمان كه مصرف مكمل تزریقی یا خوراكی قطع شود، ذخایر بدن رو به افول خواهند گذارد از این رو روش تزریقی طبعاً نمی‌تواند روشی پایا و ماندگار باشد.
مكمل‌های خوراكی اما تنوع بیشتری دارند و ممكن است در تركیب با سایر ریزمغذی‌ها (مثلاً همراه ویتامین آ یا كلسیم یا در تركیب مولتی ویتامین‌ها) یا درشت مغذی‌ها (مثلاً اسیدهای چرب امگا-٣) یا به شكل منفرد موجود باشند. در هر حالت، مقدار یا دوز ویتامین د در فرآورده مكمل بسیار تنوع دارد و نباید با دیدن نام ویتامین د بر روی بر چسب یك مكمل مثلاً مولتی ویتامین یا كلسیم + د تصور شود كه ضرورتاً نیاز بدن با آن تامین می‌شود. در ضمن یادتان باشد ویتامین د در مقادیر بالا ممكن است موجب مسمومیت شود پس در مورد نوع مكمل و نحوه مصرف آن حتماً از مشاوره متخصص تغذیه استفاده كنید.